روند تغییرات شاخص بیماری پژمردگی ورتیسیلیومی و خصوصیات کمی و کیفی 9 ﮊنوتیپ پنبه (ارقام و دو رگ های ممتاز) در ایستگاه تحقیقات پنبه کردکوی و هاشم آباد به مدت دو سال زراعی 77-1376 مورد ارزیابی قرار گرفتند. طرح در قالب بلوک های کامل تصادفی با چهار تکرار د رمزرعه اجرا شد. شاخص بیماری (حاصلضرب شدت آلودگی در تعداد بوته های بیماری هر کرت)، عملکرد کل، محصول چین اول (زودرسی)، متوسط وزن قوزه، متوسط تعداد قوزه و تعداد بوته های بارده هر کرت در مزرعه تعیین گردیدند. صفات فوق مورد تجزیه و تحلیل آماری سالیانه و درنهایت تجزیه مرکب دو ساله قرار گرفتند و میانگین ها با آزمون چند دامنه ای دانکن مورد مقایسه قرار گرفتند. نتایج حاصل از تجزیه مرکب دو ساله نشان داد، اختلاف تیمارها در کلیه صفات با اطمینان 99 درصد معنی دار بوده است. براساس نتایج مقایسه میانگین مرکب صفات ارقام و دورگ های پنبه، رقم سای اکرا 324 برتری قابل توجهی (از نظر عملکرد، خصوصیات کیفی الیاف و تحمل به بیماری) نسبت به سایر ارقام داشته و به عنوان یک گزینه خوب جهت معرفی و جایگزینی ارقام رایج منطقه و انتخاب برای کارهای به نژادی در استان گلستان پیشنهاد می گردد.

تاخیر در کاشت و افزایش تراکم گیاهی به منظور جبران کاهش عملکرد ناشی از تاخیر در کاشت، تغییراتی را در مورفولوژیکی پنبه از جمله ارتفاع ساقه اصلی، تعداد گره، طول و تعداد شاخه های رویشی و زایشی ایجاد می کند. از اینرو، به منظور بررسی اثرات تاریخ کاشت و تراکم بوته بر ویژگی های مورفولوژیکی پنبه (رقم سای اکرا) آزمایشی در سال 1381 در ایستگاه تحقیقات پنبه کارکنده - کردکوی به اجرا درآمد. سه فاصله بوته در ردیف 10، 20 و 30 سانتی متر به عنوان فاکتور فرعی و دو فاصله ردیف 60 و 80 سانتی متر به عنوان فاکتور فرعی در سه تاریخ کاشت (بیستم اردیبهشت، دهم خرداد و اول تیر) به عنوان فاکتور اصلی به صورت کرت های دو بار خرد شده در قالب بلوک های کامل تصادفی در چهار تکرار مورد مقایسه قرار گرفتند. نتایج نشان دادند که با تاخیر در کاشت تعداد شاخه رویا و ارتفاع بوته کاهش و طول بلندترین شاخه رویا، تعداد گره ساقه اصلی و تعداد شاخه زایا افزایش یافت، اما طول شاخه زایا تحت تاثیر تاریخ کاشت قرار نگرفت. در هر سه تاریخ کاشت، با افزایش تراکم بوته در متر مربع تعداد شاخه رویا در بوته، طول بلندترین شاخه رویا، تعداد شاخه زایا در بوته، طول شاخه زایا و تعداد گره ساقه اصلی کاهش یافت اما ارتفاع گیاه با افزایش تراکم گیاهی تا حدی افزایش یافته است به طوری که این افزایش ارتفاع در تاریخ کاشت های بیستم اردیبهشت، دهم خرداد و اول تیر به ترتیب تا تراکم 13.3، 14.4 و 13.7 بوته در متر مربع رخ داده است. از بین صفات مورفولوژیکی پنبه، در تاریخ کاشت معمول تعداد گره در ساقه اصلی و در تاریخ کاشت های متوسط و دیر هنگام طول بلندترین شاخه رویا بیشترین حساسیت را به افزایش تراکم بوته داشت.

به منظور تعیین ترکیب پذیری و نحوه عمل ژن برای صفات کمی و مرفولوژیک در تلاقی های بین گونه ای پنبه، سه والد از گونه G. hirsutum و سه والد از گونه G. barbadense درقالب آزمایش دی آلل یک طرفه 6×6 تلاقی داده شدند و 15 هیبرید حاصل همراه با شش والد (مجموعا 21 ژنوتیپ) در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار مورد بررسی قرار گرفتند. بررسی صفات کمی (عملکرد وش، وزن و تعداد غوزه) و مرفولوژیک (ارتفاع بوته، طول و تعداد شاخه های رویا و زایا) نشان داد که بین ژنوتیپ ها از نقطه نظر تمامی صفات مورد مطالعه (بجز تعداد شاخه های زایا) اختلاف معنی دار وجود نداشت. در مقایسه میانگین ها، هیبرید درون گونه ای SIOKRA 324× Tabladila و پس از آن هیبریدهای بین گونه ای Termez14× Tabladila و Termez14 × SIOKRA324 از نظر عملکرد در کلاس های نخست قرار گرفتند. نتایج تجزیه واریانس ترکیب پذیری نشان داد که برای صفات عملکرد، تعداد و وزن غوزه، ارتفاع بوته و طول شاخه زایا، واریانس افزایشی و غیر افزایشی و برای صفات تعداد شاخه رویا و طول شاخه رویا واریانس افزایشی ژن دخالت داشت. والد SIOKRA324 از گونه G.hirsutum و والد Termez14 از گونه G. barbadense بهترین ترکیب شونده عمومی و هیبرید های درون و بین گونه ای SIOKRA 324 × Tabladila و Termez14 ×Tabladila بهترین ترکیب شونده های خصوصی بودند. بررسی پارامترهای حاصل از تجزیه ژنتیکی به روش هیمن - جینکز همراه با تجزیه گرافیکی صفات، ضمن تایید نتایج بالا نشان دادند که برای صفات وزن غوزه و طول شاخه رویا رابطه غابلیت نسبی و برای سایر صفات رابطه فوق غالبیت دیده می شود، به علاوه ژن های غالب برای صفات عملکرد، تعداد غوزه،ارتفاع، تعداد و طول شاخه زایا اثر افزاینده و مثبت داشتند.

یکی از عوامل مهم در تصمیم گیری های زراعی به منظور دستیابی به عملکردهای بالا، همراه با کیفیت مناسب تعیین تراکم مطلوب گیاهی برای تاریخ های مختلف کاشت است، بنابراین به منظور بررسی اثرات تاریخ کاشت دیر هنگام و تراکم بوته بر عملکرد و اجزای عملکرد پنبه (رقم سای اکرا) آزمایشی در سال 1381 در ایستگاه تحقیقات پنبه کارکنده- کردکوی به اجرا درآمد. سه فاصله بوته 10، 20 و 30 سانتی متر به عنوان فاکتور فرعی و دو فاصله ردیف 60 و 80 سانتی متر به عنوان فاکتور فرعی در سه تاریخ کاشت (بیستم اردیبهشت، دهم خرداد و اول تیر) به عنوان فاکتور اصلی به صورت آزمایش کرت های دو بار خرد شده در قالب بلوک های کامل تصادفی در چهار تکرار مورد مقایسه قرار گرفتند. نتایج نشان داد که تاخیر در کاشت سبب کاهش عملکرد، تعداد قوزه در متر مربع و افزایش وزن قوزه و تعداد دانه در قوزه شد که عامل اصلی کاهش عملکرد کاشت های تاخیری تعداد قوزه کمتر در مترمربع، ریزش زیاد اندام های زایشی و بقای پایین قوزه بود. با تاخیر در کاشت عملکرد تاریخ های کاشت دهم خرداد و اول تیر نسبت به تاریخ کاشت بیستم اردیبهشت 25 و 58 درصد کاهش یافت. در بین اجزای عملکرد تعداد قوزه در بوته همبستگی مثبت بالایی با عملکرد داشت. تراکم مطلوب گیاهی (تراکمی که بیشترین عملکرد را داشت) در تاریخ کاشت معمول و دیر هنگام به ترتیب 13.8 و 9 بوته در متر مربع بود و در تاریخ کاشت متوسط بین تراکم ها اختلاف معنی داری از نظر عملکرد وجود نداشت.

پرایمینگ یکی از روش های بهبود بذر است که می تواند باعث افزایش کارکرد بذر (جوانه زنی، سبزشدن) شود. این پژوهش به منظور بررسی پرایمینگ بذر برروی سبزشدن و عملکرد بذور پنبه تحت شرایط تاریخ کاشت های متفاوت انجام گرفت. تیمارها شامل 6 تاریخ کاشت (2 اردیبهشت، 15 اردیبهشت، 3 خرداد، 23 خرداد، 18 تیر و 16 مرداد) و دو سطح تیمار بذر (پرایمینگ شده و شاهد) بودند. برای پرایمینگ از روش هیدروپرایمینگ استفاده شد؛ در این روش بذرهای پنبه رقم سای اکرا 324 به مدت 16 ساعت در آب در دمای 25 درجه سانتی گراد قرار داده شدند. نتایج نشان داد که تیمار پرایمینگ توانست بر مولفه های سبزشدن موثر باشد. بذرهای پرایمینگ شده سبزشدن سریع تر و یکنواخت تری در همه تاریخ های کاشت داشتند. تیمار پرایمینگ روی واکنش سبزشدن به دما نیز تاثیر گذاشت؛ بذرهای پرایمینگ شده دمای پایه کمتری برای سبزشدن داشتند. دمای پایه برای سبزشدن بذرهای شاهد 4/15 درجه سانتی گراد، ولی برای بذرهای پرایمینگ شده 5/13 درجه سانتی گراد بود. همچنین بذرهای پرایمینگ شده در تمام تاریخ های کاشت نسبت به بذرهای پرایمینگ نشده (شاهد) عملکرد بالاتری داشتند.